Maandblad voor Hobby-elektronica,

3 Manieren om zelf uw UN CR 0 Cota Noo hoo L

met modulen…

Met modulen: TI-58 en TI-58C Op zich is de TI-58 al een baan brekende rekenmachine. Met zijn maximaal 480 programmastappen of 60 geheugens kan hij vrijwel elk soort bereke - ning aan: van financiële en statistische tot technische en astronomische. De T1-58C voegt daar nog eens het niet onaanzienlijke voordeel van een Constant Memory aan toe. Beide machines zijn bruikbaar met verschillende insteekmodulen. Gratis bijgeleverd wordt de „Master Library” module, slechts een vingernagel groot, maar levert wel 25 extra programma’s op wiskundig statistisch en financieel gebied.

Met de hand: T1-57 Een zeer laaggeprijsde machine, erg veelzijdig en met computereigenschappen. Via het simpel indrukken van toetsen, kunt u de T1-57 leren om specifieke problemen op te lossen. De 50 multi-toets programmeer- stappen (max. 150 intoet- singen), de 8 meervoudig bruikbare geheugens, de sub- routines, de labels en de geavan- ceerde rekenlineaalfunkties doen de rest. Ideaal voor vakman, zakenman en student. Het ideale AOS invoersysteem maakt het mogelijk opdrachten in te voeren zoals u ze zou opschrijven.

met de hand…

TEXAS INSTRUMENTS fi

Texas Instruments Holland B.V., European Consumer Division Laan van de Helende Meesters 421a, 1186 AL Amstelveen, tel. 020 -47 33 91

met modulen of magneetkaartjes…

Met modulen en magneetkaartjes: T1-59 Behalve op insteekmodulen werkt de TI-59 ook met magneetkaartjes. Zodat u uw eigen program- ma bibliotheek kunt opbouwen naast die welke in de modulen geprogrammeerd zijn. De T1-59 biedt maximaal 960 program- mastappen of 100 geheugens.

PC-100C: printer voor de TI-58, TI-58C en TI-59

Een uniek stuk randappara- tuur: de programmeerbare TI-58, TI-58C oft T1-59 kunnen in een wip op de printer worden bevestigd. Geruisloos en snel wordt uw berekening afgedrukt precies zoals

u dat wenst. Zelfs grafische voorstellingen van bepaalde uitkomsten kunnen worden geproduceerd.

adviesprijs incl. BTW: T1-57 f139,-, TI-58 f 325,—, TI-58C f 395,—, ee T1-59 f999,-, PC-100C f 939, initovatie

o

Verkrijgbaar o.a. bij de volgende bedrijven: Amsterdam, Lorjé, 3 zaken, 020-232701,e Valkenberg, 3 zaken, 020-184022,e Vroom & Dreesmann, 60 zaken, 020-5959111, Den Bosch,e CIB, 225 zaken, 073-215315, @ Dixons, 41 zaken, 073-420505, Heerlen, e Sokla, 1 zaak, 045-724379, Hengelo, e Neco, 25 zaken, 074-427275, Lelystad, e Capi Lux, 15 zaken, 03200-22844, Nijkerk, e Expert, 126 zaken, 03494-54894, Pijnacker, @ All Wave, 10 zaken, 01736-5961, Rotterdam, e KMC, 1 zaak, 010-137070, Tilburg, @ Aarts, 5 zaken, 013-430040, Wychen, @ Veneka, 130 zaken, 08894-12185, Zaandam, e Wastora, 1 zaak, 075-127127. Volledige dealerlijst op aanvraag verkrijgbaar.

Omcirkel no. A1 op de Infokaart.

HOND Me

Maandblad voor Hobby-elektronica

Uitgave van: Kluwer Technische Tijdschriften

Redactie, administratie en advertentie-afdeling Nederland:

Postbus 23, 7400 GA Deventer

Tel.: 05700-91911 Postgiro 861221, telex 49540

België: Abonnementen: KBnr. 408-001 2005-42 Advertenties: KBnr. 408-0012007-44

Redactie:

H. ten Bosch, hoofdredacteur P.J. Smulders

Tj. Venema

Vaste medewerkers:

ir. F. H.J. F. Janssen, drs. W. D. M. Janssen, H. Leydens, B. van Wierst, D. Winia.

De in Hob-bit opgenomen schema's en bouwbeschrijvingen zijn uitsluitend bestemd voor huishoudelijk en experimenteel gebruik. (octrooiwet).

Het auteursrecht t.a.v. de redactionele inhoud van dit tijdschrift wordt voorbehouden. Ongeautoriseerde verveel- vuldiging en/of openbaarmaking van het geheel of gedeelten daarvan op welke wijze ook is verboden.

© 1980

Abonnementen:

Nederland:

Jaarabonnement (excl. 4% btw) f 36,50 Losse nummers (incl. 4% btw) f 3,75 Buitenland f 101,- per jaar Luchtposttarief op aanvraag

België:

Jaarabonnement F 620, (incl. 6% btw)

Losse nummers F 60, (incl. 6% btw)

Een nieuwe abonnee kan zich voor inschrijving wenden tot: Kluwer Technische Tijdschriften, Van Putiei 33,

2000 Antwerpen.

AMAVOX, Transistorstraat 1, 3590 Hamont tel: 011-445156.

Collectieve abonnementen dienen afgesloten te worden bij: Kluwer Technische Tijdschriften, Antwerpen.

Nieuwe abonnees ontvangen van de administratie een stor- tings-acceptgirokaar. Men wordt verzocht voor betaling van het abonnementsgeld van deze kaart gebruik te maken. Opzegging van het abonnement kan uitsluitend

schriftelijk geschieden, uiterlijk 1 maand voor het

einde van het kalenderjaar, nadien vindt automatisch verlenging voor 1 jaar plaats.

Nederland:

Advertenties

H. Smienk 91471 Inlichtingen redactie

Dinie Kauw 91487 Inlichtingen abonnementen Manny Roman 91463

België:

Redactie: M Verstrepen

Advertentie exploitatie: G. Vercammen

Reclame en promotie: D. Apers Advertentie-opdrachten worden uitgevoerd overeenkomstig onze leveringsvoorwaarden gedeponeerd ter Griffie van de Arrondissements-Rechtbanken en bij de Kamers van Koop- handel in Nederland.

Verkrijgbaar bij stationskiosken, boek- en

__radiohandelaren.

lid NOTU, Nederlandse Organisatie van Tijdschrift-Uitgevers

lid FPPB, Federatie van de Periodieke Pers voor België.

ISSN 0165 - 375 x

COLLEGIALITEIT ?

In de grijze oudheid toen de MARC re- geling nog geen feit was en het ondenk- baar leek dat de PTT ooit toe zou geven aan de drang van de amateurs, werd in interviews de geweldige collegialiteit en behulpzaamheid van de ‘amateur’ geroemd.

‘Amateurs’ waren een bijzonder slag mensen met gevoel voor de medemens. De burgerband, mits eenmaal toegelaten, zou een zegen voor de burger betekenen. Beter dan praatpalen, beter dan de politie en brandweer, zou de hulp aan de burger door de burgerband tot ongekende menslievendheid leiden.

De teleurstelling nu de MARC burger- band er dan is kent vrijwel geen grenzen. Kanaal negen, notabene noodkanaal bij onderlinge ongeschreven overeenkomst, wordt gebruikt voor patat-geleuter tussen allerlei huisvrouwen en kleine jongens die op de bak van broer of pa zitten. Kanaal veertien wordt schaamteloos schoonge- blazen door onbenullen die menen hun kracht met lineair geweld door de an- tennes te moeten persen.

Onbegrip en onverstand vieren hoogtij. Dat wat zend-amateurs zouden moeten zijn, zijn anonieme misbruikers van een medium dat veel meer genoegen zou moeten kunnen geven. Het wordt prak- tisch onbruikbaar door ellenlange con-

versatie van mensen die met niet toege- laten apparaten de kanalen bezetten. Het is niet juist het probleem terug te ver- wijzen naar de PTT die de zaak niet in de hand zou hebben! Het is een zaak van alle MARC gebruikers samen. Amateurs met bakken die zich aan de regels houden kunnen hun zelfbeheersing tonen door een break te maken en anderen op te voeden. De handel dient de drang naar winst te laten wijken voor het gezonde verstand: handelaren die illegale spullen leveren dienen te beseffen dat het niet fair is een legale amateur in de wielen te laten rijden. De koper die vijfhonderd gulden neertelt voor bakkie en antenne moet hem zoveel waard zijn, dat hij die koper res- pecteert en de illigale apparaten niet langer verkoopt. Wie bij handelaren ille- gale apparaten ziet, moet gewoon niet kopen bij die handelaar. Na januari 1981 zal de rage voor de huidige MARC apparaten sterk afnemen. De eerste generatie MARC apparaten raakt nu al uit de mode en de vraag in de handel neemt zo sterkt af, dat handelaren de prijzen al met 50% en meer hebben laten zakken. Na de voorjaarsopruiming wordt de hobby een stuk interresanter. Wie de tijd en het geld op wil brengen kan dan de tweede generatie apparatuur aanschaffen die veel meer mogelijk- heden biedt binnen een half watt door selectieve oproep mogelijk te maken. Hein ten Bosch

De

Vaste rubrieken

Actueel 4 In het volgende nummer 46 Tentoonstellingen

Hob-bit op Intratel 7 Wetenswaardigheden

Wat is een meerdekschakelaar? 7 Hoe hoog moet de naalddruk van een pick-up zijn? 18

Praktische tips

/Zelf printen maken 10

Zelf ontwerpen, stap voor stap (2) 38

Microcomputertechniek Bit voor bit (2) 35

Bouwontwerpen

Akoestische leidingzoeker 6 Reactietester 20 Professionele alarmcentrale (5) 26 Versterkersysteem met hybride

schakelingen (1) 42

Auto-elektronica Hybride auto 30

Achtergronden Donder en bliksem 32

Hobby communicatie Een dagje Radiocontroledienst 15

omslagfoto: Nico v.d. Stam NVP

TE

Hobbit

3

Er is nog nooit een schakeling of een systeem gebouwd dat niet eerst op een werktafel is ontwik- keld; met veel spaghetti en losse printjes en gevoed uit een tafel- voeding die voor die gelegenheid was afgesteld op de vereiste voe- dingspanning.

De belangrijkste eis die men aan een goede hobbyvoeding mag stellen is dan ook de uitgangspan- ning binnen ruime grenzen regel- baar is. Bovendien moet die uit- gangspanning en liefst ook de op- genomen stroom, afleesbaar zijn. Vanzelfsprekend moet de inge- stelde _uitgangspanning ook nauwkeurig en stabiel zijn, zowel bij belastingvariaties als bij net- spanningsveranderingen.

Aan deze eisen voldoen de tafel- voedingen van Farnell's E30-se- rie in alle opzichten. De serie be- staat uit drie modellen, die alle drie rechtstreeks op het net (220V/ 50Hz) kunnen worden aangeslo- ten. Model E30/1 kan 0-30V bij maximaal 0,5A of, na het omzet- ten van een schakelaar, 0-15 V bij 1 Aleveren.

Voor model E30/2 bestaat in feite uit twee afzonderlijke tafelvoedin- gen in één kast. Van de twee uit- gangen kan, onafhankelijk van el- kaar, 0-30V bij 1A of 0-15V bij 2A worden afgenomen.

Alle voedingseenheden hebben een ingebouwde analoge meter waarop _uitgangspanning of -stroom kan worden afgelezen (de ET30/2heeft er twee). De stabili- satie bij +10% netspannings- variatie is beter dan 0,02% en bij maximale belastingvariatie beter dan 0,03%.

De effectieve waarde van rimpel en ruis is kleiner dan 1mV en de temperatuurcoëfficiënt is beter dan 0,02%/’C. De voedingseen- heden hebben een ingebouwde stroombegrenzer die begint te werken bij 110% van de maximale uitgangstroom. Na het wegnemen

van de overbelasting of de kort- sluiting herstelt de uitgangspan- ning zich automatisch. Dit geldt niet alleen bij plotselinge overbe- lastingen, maar ook bij ge- leidelijke.

Inl. Koning en Hartman Elektro- techniek BV, Koperwerf 30, 2544 EN Den Haag. (070) 210101.

Voor meer informatie: Omcirkel nr. 211, van de info-kaart.

De najaarsleergangen van de Stichting Nederlandse Techni- sche School starten binnenkort opnieuw in tal van plaatsen. Deel- neming aan deze avondleergan- gen is thans mogelijk in Amster- dam, Arnhem, Bergen op Zoom, Breda, Eindhoven, Enschede, Groningen, Heerenveen, ’s-Her- togenbosch, Leiden, Maastricht, Rotterdam, Utrecht, Venlo en Zwolle.

De leergangen in de sector Tech- niek zijn Industriële elektronica, Microcomputers, Elektronische regelingen en meetmethoden, Medische elektronica, Program- meerbare besturingen, Industriële elektrotechniek, Informatica, Meet- en regeltechniek, Verwar- mings- en luchtbehandelingstech- niek, Hydrauliek en pneumatiek en tekenen en tekeninglezen. Elke leergang bestaat uit twee of meer cursussen van drie maan- den, met één lesavond van drie uur per week. De deelnemers be- ginnen dan ook altijd met het blok dat de beste aansluiting biedt op hun huidige kennis. Deelneming aan de cursussen heeft tevens het voordeel dat in korte tijd een degelijk en praktisch inzicht wordt verkregen. Dit wordt mede bereikt door de integratie van theorie en praktijk. Deze methode heeft een groot leereffect, terwijl de deelne- mers bovendien hun nieuw-ver- worven kennis direct in hun job kunnen toepassen.

Na voltooiing van een cursus ont- vangen de deelnemers een ver- klaring als bewijs dat zij met suc- ces aan een praktijkgerichte stu- die hebben deelgenomen. Het examen aan het einde van een leergang wordt tweemaal per jaar te Utrecht afgenomen onder toe- zicht van een rijksgecommitteer- de, want de NTS is erkend door de minister van onderwijs en weten- schappen.

Inl.: Centraal bureau van de NTS, Jacob Marisstraat 61, 1058 HX Amsterdam, (020) 15 72 22.

Voor meer informatie: Omcirkel nr. 212 van de info-kaart.

2x 6V 4,2A 2x 9V 2,8A 2x 12V2,1A 2x 15V 1,7A

15-240 Watt!

VERSTERKER BOUWEN

MET ILP-MODULES: SNEL en VOORDELIG,

SNEL: slechts 5 aansluitingen op elke versterkermodule

VOORDELIG: bijv. de 60W-module kost slechts f 129,10 inkl. BTW, kant-en- klaar gebouwd en met aangebouwd koellichaam.

KWALITEIT: 2 jaren garantie en uitstekende geluidskwaliteit. TOEPASSINGEN: hifi installaties, discotheken, P.A, gitaarversterkers, studio's, ziekenuizen, stadions, enz.

GEGEVENS: frekwentiebereik 10-45000Hz +alle zijn meervoudig be- veiligd +geschikt voor luidsprekers vanaf 4 ohm + degelijk Engels fabrikaat L.L.P. +alle modules zijn gebouwd en getest +2 stuks geschikt voor stereo + geen elko's extra nodig + geen afregelpunten + geen zelfbouwproblemen + op- vallend kompakt + duidelijke Nederlandse gebruiksaanwijzing + professionele kwaliteit + zeer aantrekkelijke prijzen bij zóveel pluspunten.

Alle types en bijbehorende voedingen uit voorraad leverbaar.

De meeste voedingen bevatten een ILP-ringkerntrafo (zie onder). VOORVERSTERKER HY6 is universeel, zeer kompakt en bevat toonrege- lingen. Veel toegepast in mengversterkers, vraag gratis brochure MIX. HY30 levert 15W sinus in 8 ohm, kant-en-klare module.

HY50: 25W sinus, veelgevraagde betrouwbare module.

HY120: 60W sinus, met ruim koellichaam + ook 2 jr. garantie.

HY200: 120W sinus, idem, ook professionele kwaliteit.

HY400: 240W sinus, idem. groot aangebouwd koellichaam.

Dit zijn de meest verkochte komplete versterkermodules in Ned.! Verkrijgbaar bij veel winkels in Nederland en België. Vraag lijst.

Meer gegevens op aanvraag. Bel even, ook 's avonds en zaterdags:

RODEL Geluidstechniek b.v.

Sanderij 10, 7491 GX Delden, tel. 05407-2024

RINGKERNTRAFO'S

DEZE NIEUWE I.L.P.-RINGKERNTRAFO'S BIEDEN VEEL VOORDELEN T.O.V. DE OUDE RECHTHOEKIGE BLIKPAKKET TRAFO'S:

. GEWICHT IS DE HELFT. Het chassis wordt minder zwaar belast en draagbare apparatuur wordt veel lichter.

HOOGTE IS DE HELFT. De kasthoogte kan nu minder worden, dus goedkopere kast.

. MAGNETISCH STROOIVELD VEEL KLEINER. Hierdoor veel minder brominduktie naar bijv. voorversterkers.

. NULLASTSTROOM ZEER LAAG. Met ILP-ringkerntrafo's is deze ca. 10x zo klein, dus minder energieverspilling.

SNEL TE MONTEREN. Er is slechts 1 centraal gat nodig. Meegeleverd worden 3 ringen en een lange bout.

. LAGE TEMPERATUUR door groot wikkeldraad-oppervlak.

. GEEN BROMGELUID. Er is geen luchtspleet en er zijn geen blikplaatjes die kunnen trillen.

. HOGE BETROUWBAARHEID. |.L.P. gebruikt wikkeldraad van zeer hoge kwaliteit en verricht isolatietest met 4000V.

. LAGE PRIJZEN. Veel pluspunten met |.L.P.-ringkerntrafo's en toch is de prijs vaak niet hoger dan van gewone trafo's! Verkrijgbaar in veel winkels in Nederland en België. Meer gegevens op aanvraag bij RODEL b.v, zie boven. UIT VOORRAAD leverbaar o.a. de volgende types:

2x 18V 1,4A 2x22V 1,1A 2x 6V6,6A 2x 9V 4,4A

2x 12V 3,3A 2 x 25V 1,6A 2x15V 2,7A 2x 6V 10A 2x 18V 2,2A 2x 9V6,7A 2x22V 1,8A 2x 12V 5,0A

2x 15V 4,0A 2 x 18V 3,3A 2x 22V 2,7A 2x 25V 2,4A

2 x 25V 3,2A 2 x 30V 2,7A 2 x 25V 6,0A 2x 30V 5,0A

4

Omcirkel no. A2 op de Infokaart. Hobbit

Een échte zendamateur bereikt méér.

Jazeker. Want als échte zendamateur mág je meer. Daar staat de officiële PTT-machtiging borg voor. Zenden met een groter vermogen bijvoorbeeld.

Op een andere golflengte en met lineaire versterking.

En dús met een groter bereik. Dat betekent: méér contacten. Meer informatie uit binnen- en buitenland. Meer echte zendvrienden, die je al snel opnemen in dat wijdvertakte net

van enthousiaste zendliefhebbers dat de gehele wereld omspant. Daar is zo’n 27 emceetje speelgoed bij

Als u wilt zenden, wordt dan een échte zendamateur. ZSN Haal een zendmachtiging, doe examen bij de PTT. sm Ingewikkeld? Dat valt wel mee. Gewoon een goede opleiding volgen. Bij de Leidse Onderwijsinstellingen, die voor de officiële zendmachtigingen D en C uitstekende cursussen verzorgen. Kort, doelgericht, en voor de volle honderd procent afgestemd op de PTT-examens. En met exact díe informatie die je als échte zendamateur nodig hebt.

Meer informatie?

Vraag de gratis studiegids aan. U ontvangt dan snel en vrijblijvend alles wat u weten wilt. Vul de bon in, knip 'm uit en stuur 'm op naar de Leidse Onderwijsinstellingen, Antwoordnummer 1, 2500 VB Leiden (postzegel niet nodig), of bel 071-899255* (ook 's avonds en in het weekend).

Z

leidse onderwijsinstellingen

3-498

Erkend door de minister van onderwijs en wetenschappen, bij beschikking van 5 maart 1975, kenmerk BVO/SFO-129.718. Leidsedreef 2, Leiderdorp

overdag, maar óók 's avonds en in het weekend, kunt u telefonisch een studiegids aanvragen: bel (071) 899255*

Informatiebon

| | | Ja, stuur mij alle informatie over de cursussen Zendamateur. | | | | | | | |

Posteode/WoonplaatS nnen

Knip deze bon uit en stuur 'm in een envelop zonder postzegel naar Leidse Onderwijsinstellingen, Antwoordnummer 1, 2500 VB LEIDEN

Omcirkel no. A3 op de Infokaart.

AMATEUR ELEKTRONICA

door Jan Soelberg, nu ook in het Nederlands

Dit boek is oorspronkelijk opgezet om kit-bouwers een algemene ondergrond te geven betreffende de elektronica.

Wie een kit samenstelt kan dat meestal doen zonder veel van elektronica te weten, maar zodra men een bepaalde schakeling wil wijzigen of een storing ondervindt, blijkt kennis van elektronica zeer nodig te zijn.

De opbouw van het boek is uitermate logisch met een aantal hoofdstukken over atoomtheorie, halfgeleiders, stroom en spanning, condensatoren, magnetisme, Wet van Ohm en uitleg over weerstanden.

Maar ook verder wegliggende onderwerpen als meten, gelijkspanningskoppeling en AM-FM modulatie komen aan de orde in de eerste 223 pagina's.

Belangrijk is dat de hoofdstukken worden gevolgd door keuzevragen die door de lezer als zelfcontrole kunnen worden opgelost.

Het boek bevat een groot aantal praktische schakelingen waarvoor alle materiaal in de onderdelenhandel te koop is.

“Amateur Elektronica” kunt u bestellen door overmaking van f 29,75 op postgiro nr. 4181374 t.n.v. Kluwer Technische Tijdschriften onder vermelding van Amateur Elektronica.

Omcirkel no. A4 op de Infokaart.

4 Bouwontwerp

Akoestische leidingzoeker

Het nadeel van veel leidingzoekers is dat er nogal moeilijk verkrijgbare componenten in voorkomen. Daarnaast werken de meeste optisch, wat in de praktijk meestal niet optimaal blijkt te voldoen.

Het doel van een leidingzoeker is op te sporen waar zich in muren, plafonds en vloeren elektrische leidingen bevinden. Omdat zich rond elke elektrische leiding een magnetisch veld bevindt, kan hiermee de leiding in kwestie worden aangetoond. Hiervoor is een apparaat nodig dat de (meestal zwakke) magneetvelden rond leidingen kan onderscheiden. Daarbij doet zich in de praktijk een moeilijkheid voor. Gezien de hoeveelheid elektrische leidingen in elk huis is vrijwel overal in de woning een zwak magnetisch veld aan- wezig. Een leidingzoeker die werkt vol- gens het ja-nee principe heeft daarbij niet zoveel effect. Immers zo'n ding moet dan kritisch worden ingesteld en het is maar de vraag in welke geval een zwak magne- tisch veld in een ruimte of bij een leiding wordt geconstateerd.

In die gevallen voldoet een optische indi- cator meestal niet. Daarbij wordt gewerkt met licht, waarbij het meestal de bedoe- ling is dat het licht aangaat als er een leiding wordt opgespoord. Een dergelijke schakeling werkt alleen maar goed als er een groot onderscheid is tussen het mag- netisch veld in de ruimte waarin men zich bevindt en het magnetisch veld rond de leiding die wordt opgespoord.

Een betere methode voor het opsporen van leidingen is mogelijk m.b.v. de zoge- naamde akoestische vergelijkingsmetho- de.

Hoe werkt dat? Wel, hierbij wordt via een versterkerschakeling de ‘bromtoon’ van het magnetisch veld rond de lichtnetlei- dingen hoorbaar gemaakt. Via een hoofd- telefoon wordt geluisterd naar de brom- toon, die meestal aanwezig is. Deze toon komt niet door sen slechte voeding van de detector, maar van het magnetisch veld dat zich overal in huis bevindt. Als het apparaatje wordt verplaatst zal de hoor- bare toon veranderen. Dit gaat zowel in sterkte als in klank. Een sterker wordend geluid duidt erop dat het magneetveld sterker wordt, zodat het apparaatje zich meer in de buurt van de leiding bevindt waardoor het veld wordt veroorzaakt. De klankverandering, vooral in die zin dat er een helder geluid ontstaat, bevestigt het eerst waargenomen effect.

Door nu de leidingzoeker bijvoorbeeld bij een muur te houden kan worden vastge-

steld waar het magneetveld het sterkst is. Op die plaats zal zich in de muur zeker een leiding bevinden. Enig oefenen met de leidingzoeker is vrij gemakkelijk door ge- woon een reeds bekende leiding te ne- men. Na enige oefening zal blijken dat men via de akoestische opsporingsme- thode feilloos leidingen kan vaststellen. Ook metaal is gemakkelijk op te sporen, omdat hierbij meestal ook een sterker magnetisch veld aanwezig is.

Fig. 1. Een emittervolger is bedoeld om de ingangsweerstand omhoog te brengen. Daar- bij treedt geen spanningsversterking op.

Hoogohmige ingang

Een belangrijke voorwaarde voor een goed werkende leidingzoeker is een hoogohmige ingang. Hiermee wordt dan het magnetisch veld ‘opgepikt’. Als anten- ne wordt een kort stukje koperdraad ge- bruikt, met een lengte van ca. 5 cm.

Een karakteristieke hoogohmige verster-

Fig. 2. Een darlington emittervolger maakt gebruik van 2 transistoren, waardoor de in- gangsweerstand extreem ver omhoog kan worden gebracht.

ker is de zogenaamde emittervolger. Figuur 1 geeft daarvan het schema.

Punt A is de hoogohmige ingang en B de relatief laagohmige uitgang. Kenmerk van een schakeling volgens fig. 1 is dat er geen spanningsversterking plaats vindt. Integendeel: het signaal op B is iets klei- ner dan bij A. Wel gaat de weerstand van punt A, door de transistorwerking, dras- tisch omhoog. Dit komt door de stroom- versterking van T1. Op Bis de weerstand net zoveel kleiner als het quotiënt van de weerstand op punt A en de stroomverster- king vanT1.

De weerstand op A is daarbij gelijk aan de parallelschakeling van R1 en R2, terwijl ook R3 een rol speelt. Op punt B komt bij de genoemde berekening eigenlijk nog weerstand R3, die bij de weerstand op punt A moet worden ingecalculeerd. Hoewel de trap volgens fig. 1 een redelijke ingangsimpedantie kan hebben is de ‘overzetverhouding’ nog niet groot ge- noeg voor verdere sturing. Nu is punt A te laagohmig of punt Bte hoogohmig. Een oplossing geeft fig. 2.

Hier zien we een zogenaamde darlington- schakeling, waarbij 2 transistoren achter elkaar zijn geschakeld. Nu wordt de weer- stand op punt A (eigenlijk heet dat ‘impe- dantie’) eerst via transistor T1 omhoog gebracht, terwijl op B al een veel kleinere weerstand staat. B is de ingang van tran- sistor T2. Deze transistor brengt de weer- stand van B verder omhoog, terwijl op C een extreem lage weerstand staat, die voor ons bruikbaar is om te worden ge- koppeld met een speciale versterker.

Fig. 3. Als spanningsversterker wordt een uÂ741 OpAmp gebruikt. Deze heeft boven- dien een laagohmige uitgang.

De OpAmp

Figuur 3 geeft deze versterkerschakeling. Het gaat hier om een operationele ver- sterker (OpAmp) van het bekende type uA741.

Deze versterker heeft 2 tegenstelde in- gangen en één uitgang. Een OpAmp ken- merkt zich door de zeer hoge versterking en laagohmige uitgang. Op punt X komt het signaal van de ingangstrap binnen. Via koppelcondensator C1 en weerstand R4 komt het signaal op punt 2 van het IC. Dit is de inverterende ingang. Versterkt

6

Hobbit

A Bouwontwerp

komt het signaal op punt Y te voorschijn en kan daarbij vrijwel direct aan een hoofdtelefoon worden gekoppeld.

De versterking van IC1 is gelijk aan de weerstandsverhouding van P1 en R4. Met P1 wordt de versterking ingesteld. Voor een effectieve werking van de leiding- zoeker wordt punt 3 van IC1 op 1/3 van het voedingspanningsniveau gelegd. Mede hierdoor is het grote klankonderscheid

laagohmige typen krijgt R7 een waarde van 1 KO, terwijl bij hoogohmige typen voor R7 10 k wordt gekozen.

Voor de voeding van de leidingzoeker kan gebruik worden gemaakt van een 9 V mini power pack. De stroomopname van de schakeling is uitermate gering (ca 1 mA), zodat de batterij lang meegaat.

Elco C3 is noodzakelijk om de schakeling enigszins te stabiliseren. i.p.v. deze elco

nf

C3 aan/uiI 10 Ë

0OuF

2ni lOuf R7 IkQ---10ko

hoofdtelefoon

LEIDINGZOEKER

Fig. 4. Hetcomplete schema van de leiding- zoeker bestaat uit een darlington ingangstrap, met daarachter een spanningsversterker.

waar te nemen in de hoofdtelefoon. Dit klankonderscheid wordt in belangrijke mate veroorzaakt door signaalvervor- ming.

Het complete schema

Figuur 4 geeft het complete schema van de leidingzoeker. Aan de basis van T1 komt een kort draadje, dat dienst doet als antenne.

T1 en T2 vormen samen de darlington- trap. IC1 versterkt het signaal. Op punt 6 van IC1 staat het versterkte signaal laag- ohmig ter beschikking.

Elco C2 ontkoppelt de gelijkspanning en weerstand R7 zorgt voor verdere aanpas- sing aan de hoofdtelefoon. Afhankelijk van de soort hoofdtelefoon wordt de waarde van R7 gekozen. Voor

Fig.5. De volumeregelaar kan eventueel ook worden verplaatst naar de uitgang. In dat geval wordt P1 uit fig. 4 vervangen door een vaste weerstandswaarde.

Hobbit

kan meestal ook wel een kleine conden- satorwaarde worden aangebracht over R5. Hierbij voldoet 0,1... 0,47 uF. Het effect van deze condensator komt redelijk overeen met de werking van C3.

De schakeling kan gemakkelijk op gaat- jesbord worden opgebouwd. Monteer IC1 op een voetje. Dat vergemakkelijkt even- tuele service.

Andere gevoeligheidsregelaar

l.p.v. potmeter P1 uit fig. 4 kan hiervoor ook een vaste weefstandswaarde worden aangebracht. In dat geval kan de gevoe- ligheidsregelaar worden aangebracht zoals fig. 5 laat zien. Px stelt hier de nieuwe regelaar voor, die nu een waarde heeft van 10 kQ. P1 is vervangen door een weerstand van 1 MO. Het voordeel van de regeling volgens fig. 5 is gelegen in het feit dat hierbij het signaalniveau werkelijk nul kan worden gemaakt. Bij P1 uit fig. 4 is er altijd nog een geringe restwaarde. Deze is echter in de praktijk te verwaarlozen.

hoof d- telefoon

Ì

Wat is eigenlijk een meerdekschakelaar?

De meerdekschakelaar is een ‘vermenig- vuldiging’ van de eenvoudige meer- standenschakelaar. Zijn bijvoorbeeld voor een bepaalde toepassing twee 6-polige meerstandenschakelaars nodig die me- chanisch met elkaar gekoppeld zijn, dan kunnen ze door een enkele as worden bediend. We spreken dan van een scha- kelaar met twee dekken. ledere schake- laarfunctie, 1 x6 contacten, is mechanisch op een afzonderlijk dek ondergebracht. Hebben we twee dekken met elk zes schakelaarposities dan spreken we van een tweedekschakelaar ofwel van een schakelaar met 2 x 6 contacten. Het eerste getal geeft in dit geval het aantal dekken aan en het tweede getal het aantal con- tacten per dek. Drie dekken met elk vier schakelaarposities duiden we dan aan als een 3 x 4 contactenschakelaar.

Hob-bit op Intratel

Vanaf zaterdag 27 september toten met zondag 5 oktober heeft de tweejaarlijkse internationale beurs voor HiFi, ‘Intratel’, plaats in het tentoonstellingsgebouw (Heizel) te Brussel. Benevens meer dan 65 HiFi importeurs/fabrikanten, zullen ook Hob-bit, Radio Elektronica, Stereo Beeld Test en andere tijdschriften en publicaties van Kluwer Technische Tijdschriften met een stand aanwezig zijn op Intratel '80. De beurs heeft plaats in paleis 11 van het tentoonstellingspark en is iedere dag geopend van 10.00 uur... 19.00 uur.

Op 30 september en 3 oktober is de beurs langer geopend, nl. tot 21.00 uur. De toegangsprijs bedraagt 60 BF, kinderen onder de 12 jaar gratis. Bezoekers die per trein reizen krijgen een korting van 50 % op het normale trajecttarief.

PHILIPS

q| PHILIPS

QUARTZ CONTROL CONTINUOUS BIAS DIRECT REEL ORIVE

PHIL

Gh

IPS

:

MAF ORDE STO Eed Ee

RESET

“wogen

BALANGE BALANGE ek À KINK «4 MS en ENE

Een es

MPX SIND Cd Se

“peexojuj ep do Gy ‘ou ax119WO

Philips HiFijstereo recorderdeck N4520.

Met PLL kwarts- gestuurde aandrijving van de toonas en Direct Drive op de spoelassen.

n Redelijk gelijkend portret in woorden van dit superdeck ziet er ongeveer zo uit:

drie motoren, vier sporen en drie snel- heden, waaronder 38cm/sec.

elektronische bandlengtemeter, gestuurd door twee fotolelektrische cellen, met digitale aanwijzing en memory-stop.

drie koppen; hyperbolische FSX/Sendust opname- en weergavekoppen en dubbel- spleet Ferriet wiskop

elektronische regeling van het band- transport

26 cm haspeldiameter

mogelijkheden o.a: echo, mengen, review, cueing, sound-on-sound en voor- en nabandcontrole.

Bekijk deze audiomachine in de Philips

audiobrochure, of laat ‘m demonstreren bij

de HiFi-dealer.

Bruto-adviesprijs f 2.895 -

Philips-.Vooruit in geluid.

A Praktische tips

Zelf printen maken: niet zo moeilijk als

het lijkt!

ledereeen kent ze zo langzamerhand wel: de gedrukte bedradingen. Zonder deze printplaten zou het bouwen van vele elektronische schakelingen al gauw uitmonden in een chaotische toestand, waarbij de verschillende componenten door middel van losse verbindingsdraadjes met elkaar zouden moeten worden verbonden.

Voor proefschakelingetjes is deze manier van verbinden zo gek nog niet, maar als het definitieve ontwerp vast staat zullen de componenten toch op een ordelijke manier met elkaar in verbinding moeten worden

gebracht.

Wat is een gedrukte bedrading?

Een gedrukte bedrading of kortweg ‘print’ (van het Engelse ‘printed circuit’) bestaat uit een pertinax- of epoxyharsplaat waar- op een kopersporenpatroon is aange- bracht.

Dit patroon is zodanig ontworpen, dat de op de andere kant van de plaat aange- brachte weerstanden, dioden, transisto- ren en IC's met elkaar zijn verbonden zo- als het principeschema van de betref- fende schakeling weergeeft. Natuurlijk lopen de sporen op de print niet zoals de verbindingsdraden in het schema. In het schema immers kunnen kruisingen voor- komen, die in werkelijkheid niet bestaan. Op de print zijn deze kruisingen dan ook niet toegestaan, omdat anders een gal- vanische verbinding tot stand zou worden gebracht.

Het kan voorkomen dat de schakeling zo ingewikkeld is dat deze niet zonder meer als sporenpatroon op een zijde van de plaat te zetten is. Als de sporendichtheid namelijk zo groot is dat een verbinding hierdoor niet meer kan worden gemaakt, wat dan?

We moeten dan een kunstgreep toepas- sen. We zorgen dan namelijk, dat de ge- wenste verbinding niet op de koper- maar op de componentenzijde tot stand wordt gebracht. Op de koperzijde worden dan twee ‘eilandjes’ gemaakt, waar eventuele andere kopersporen tussendoor kunnen lopen.

Op de componentenzijde wordt nu een stukje montagedraad in de twee gaatjes geprikt en op de koperzijde vastgesol- deerd. We spreken dan van een draad- brug, soms komt men ook de benamingen ‘jumper’ of ‘link’ tegen. We hebben nu toch een ‘kruising’ gemaakt, maar omdat deze niet in het zelfde vlak ligt ontstaat er geen kortsluiting met andere koper- sporen.

Andere mogelijkheden

Als echter de schakeling zo ingewikkeld is dat we door de draadbruggen de com- ponenten niet meer zouden zien, dan passen we een dubbelzijdige print toe. Het principe hiervan is hetzelfde als dat van de enkelzijdige print, alleen lopen er nu

kopersporen aan beide zijden van de plaat.

Dit wordt vaak toegepast bij computer- printen, vanwege de vele geïntegreerde schakelingen die hier moeten worden verbonden. Het probleem bij deze printen is echter, dat er verbindingen moeten worden gemaakt tussen het sporenpa- troon op de componenten- en de andere zijde.

Voor de elektronica-amateur bestaat hier de mogelijkheid om verbindings-eilandjes in het sporenplan op te nemen waarin dan later, als de print klaar is, kleine stukjes draad kunnen worden gesoldeerd. Hiervoor kan men bijvoorbeeld goed het afval van de aansluitdraadjes van weer- standen, dioden enz. gebruiken. Voor pro- fessionele toepassingen wordt doorge- metalliseerde print gebruikt. Het principe hiervan wordt in fig. 1a duidelijk gemaakt. Voor hobby-toepassingen is dit echter veel te duur, bovendien voldoet voor een enkel printje een door middel van draad- verbindingen zelf ‘doorgemetalliseerde’ print net zo goed (fig. 1b).

Tot slot bestaat er nog een variant, de zogenaamde multi-layer. Hoe hier de ver- bindingen tot stand worden gebracht is in fig. 2 aangegeven: in het uitgangsmateriaal

Vm

ingeperst koperen busje met aan beide zijden een eilandje

Fig. 1a. Doorgemetalliseerde print. De inge- perste koperen busjes verzorgen de verbin-

soldeer

Fig. 1b. Met behulp van een stukje draad kan

ding tussen de beide koper eilandjes. Aanéén en zelf ook een print ‘doormetalliseren’. De

kant solderen is voldoende.

component

spòortje

Fig. 2. Bijeen multi-layer print bevinden zich in

het materiaal diverse lagen met koper- spoortjes.

eilandjes moeten wel precies onder elkaar lig- gen. Hier moet aan beide zijden worden gesoldeerd.

stukje draad component

soldeer

koperen sporen In het materiaal

10

Hobbit

MJ Praktische LPS

(meestal epoxy) worden verschillende la- gen met koperen verbindingen aange- bracht. Het spreekt vanzelf dat dit voor onze toepassingen helemáál buiten de boot valt.

Hoe wordt een print gemaakt?

Men gaat uit van een ‘drager’, vroeger vaak pertinax, tegenwoordig veelal epoxy. Deze drager is 1... 2mm dik.

Hierop wordt een dunne koperlaag ge- walst met een dikte van 35... 70 um. Deze laag wordt vaak geplakt met giet- hars voor een betere hechting. Het geheel ziet er dan uit zoals in fig. 3a is weerge- geven. Deze plaatjes zijn zo in de onder- delenhandel verkrijgbaar.

Het koper wordt nu goed vetvrij gemaakt, want hierop wordt een fotogevoelige laag aangebracht die anders niet zou hechten. (fig. 3b). Nu wordt het getekende of ge- plakte printontwerp (lay-out) op deze laag gelegd en vervolgens wordt het geheel belicht met een UV-lamp. Dit is weerge- geven in fig. Sc.

Het fotogevoelige materiaal dat op het koper is aangebracht heeft de eigenschap een chemische verandering te ondergaan indien het door dit ultra-violet licht wordt getroffen. Dit is in fig. 3d getekend. De zwarte laag is niet door het UV-licht ge- troffen en behoudt dezelfde eigenschap- pen als voorheen, maar het gedeelte dat gestippeld is aangegeven heeft onder in- vloed van dit licht een verandering ondergaan.

De volgende fase van het proces is het ontwikkelen. Het geheel wordt nu in een bad ondergedompeld waarin zich een chemische oplossing bevindt, meestal na- triumhydroxide. De fotolaag die belicht is geweest is hier gevoelig voor en lost lang- zaam op in de vloeistof. Wat nu overblijft is het koper waarop de delen waar later spo- ren moeten komen worden beschermd door het laagje fotolak dat niet belicht en dus ook niet ontwikkeld is (fig. 3e).

Tot slot wordt het plaatje ondergedompeld in een etsbad, waarbij het onbeschermde koper wordt weggeëtst. We houden nu de eigenlijke print over. (fig. Sf).

De resterende fotolaag op de koper- sporen wordt met wat aceton of terpentine verwijderd. (fig. 39). Om oxydatie van het koper tegen te gaan brengen we een be- schermende laag aan. Hiervoor gebruiken we een harssoort, wat tevens het solderen vergemakkelijkt.

Beginnen bij het begin: de lay-out

Nu we weten wat de bedoeling is gaan we zelf een print maken. Het eerste wat we nodig hebben is de lay-out, het sporen- plan dus.

Het is niet zo eenvoudig te zeggen, hoe men de kortste verbindingen kan maken. Ook hier geldt: er zijn vele wegen die naar de transistor leiden. De gemakkelijkste

manier is om eerst een kladje te maken waarop de componenten worden gete- kend. Als eenmaal de gewenste opstelling is gevonden, moeten we ze onderling gaan verbinden. Als we de componenten- tenopstelling op transparant papier teke- nen, kunnen we gewoon het bovenaan- zicht hiervan weergeven. De kans op fou-

\ EE dl < ROK VS sed Ge AN

ten is dan veel kleiner dan dat men zich in allerlei bochten moet wringen omte trach- ten het IC of de transistor van de onder- kant te tekenen.

Hierna draaien we het papier om en op de acherkant tekenen we met een zacht pot- lood de sporen. Bij een eventuele fout is dit makkelijk weg te gummen zonder de

5---70 pm koper

Fig. 3a. Dit is het uitgangs- materiaal: epoxy (of pertinax) met een dun laagje koper.

Fig. 3b. Op het koper wordt een fotogevoelige laag aan- gebracht.

DD

clb)

fotogevoelige laag

En 1 11 | | | * t 1 te vt tUV-licht © 4 © 4 vv

lay-out

Fig. 3c. De lay-out wordt op __ de print gelegd en het be- lichten kan beginnen.

Fig. 3d. De fotogevoelige laag die belicht is geweest zal een verandering ondergaan.

Fig. 3e. Als de print nu in het ontwikkelbad wordt geplaats, zal het door het UV-licht aan- getaste fotogevoelige ma- teriaal oplossen.

Fig. 3f. Het onbeschermde koper kan nu in een etsmiddel worden weggeëtst. De spoor- tjes worden door de fotolaag beschermd.

Fig. 3g. Na hetetsen kan de resterende fotolaag worden verwijderd, waarna het spo- renplan in de vorm van koper- baantjes zichtbaar wordt.

DOOD

è 4 | OD

CALL

EEE Meactie ten gevolge van

UV-licht

na het ontwikkelen

etsmiddel

na het etsen

fotolaag verwijderen

Hobbit

1

M Praktische EPS

gehele componentenopstelling te zien verdwijnen. En dat er gegumd moet worden staat wel vast: u zult de eerste niet zijn die met een spoortje weg wil, maar zich omringd ziet door allerlei andere spo- ren. Dan moeten er veranderingen wor-

den aangebracht zodat dit wel mogelijk is.

Is het aldus ontstane sporenplan klaar en minstens tweemaal gecontroleerd, dan moeten we de ‘nette’ lay-out maken. Er zijn nu drie mogelijkheden:

alle sporen en eilanden worden met inkt op transparantpapier getekend;

de sporen en eilanden worden met behulp van wrijf- en plaksymbolen aangebracht;

een combinatie van beide bovenge- noemde manieren.

De goedkoopste manier is natuurlijk zelf

tekenen. Houdt echter twee dingen goed

in de gaten: de sporen moeten absoluut lichtdicht zijn. Als het ontwerp klaar en

‘lichtdicht’ is, houdt het dan maar eens

voor een lamp, dan ziet u wat we

bedoelen!

Het komt erop neer, dat u de sporen di-

verse malen opnieuw met de inktpen moet

overtrekken, vooral als ze wat breder zijn.

Tevens is het tekenen een tijdrovend kar-

wei, omdat de inkt telkens moet drogen

voordat u verder kunt.

Deze problemen doen zich niet voor bij

de tweede manier: het plakken.

De sporen bevinden zich reeds op een

rolletje: u plakt ze op en snijdt ze met

een scherp mesje af: klaar! En vol- komen lichtdicht. Deze methode is wel duurder: voor een rolletje betaalt u al gauw zo’n zeven gulden. Hiermee kunt

u dan wel voorlopig vooruit: er zit on-

geveer 20 meter band op.

Het probleem is echter, dat u rolletjes

van verschillende breedten nodig hebt.

Waar grotere stromen lopen moeten

vanzelfsprekend bredere koperbanen

lopen. U kunt natuurlijk diverse dunne baantjes overlappend naast elkaar plakken, maar dan neemt de dikte van de sporen snel toe, waardoor we straks bij het belichten in de knoei komen.

Er zijn diverse plak en wrijfsymbolen in

de handel verkrijgbaar: van eilandjes

tot complete IC-strip. Indien u besluit tot plakken over te gaan, doe dit dan

wel in spiegelbeald. U plakt dus alsof u

tegen de componentenzijde aan kijkt.

Met het transparante kladje is dit geen

probleem: u hoeft het slechts om te

draaien. Als u nu namelijk gaat be- lichten komen de sporen onder te lig- gen (op de gevoelige laag dus), waar- door de parallax-fout kleiner wordt. Hierover meer bij het belichten.

Twee manieren van overbrengen

Nu zijn er twee mogelijkheden:

1) U koopt een